Sonic West en de ervaring van geluid

Posted on 10/03/2017

3



In de De Hallen in Amsterdam werd dinsdag 7 maart Sonic West gepresenteerd. Het is een meerjarig project van Soundtrackcity, waarin bewoners van de Kinkerbuurt in Amsterdam Oud-West samen met kunstenaars de geluiden van de buurt gaan onderzoeken. Kunstenaars Michiel Huijsman (directielid van Soundtrackcity) en Justin Bennett zijn verantwoordelijk voor het concept achter het project. Geluidskunstenaars Donia Jourabchi en Taufan ter Weel zijn de eerste kunstenaars die met de buurt en haar bewoners aan de slag te gaan. Doel van het project is niet alleen een collectie op te bouwen van de omgevingsgeluiden in dat deel van de stad, maar ook om geluid als essentieel onderdeel van ruimtelijke ordening en stadsontwikkeling op de kaart te zetten. In dit luisterbericht lees je iets meer over de achtergronden van het project, mijn persoonlijke associaties daarbij en de concrete plannen zoals die op 7 maart werden gepresenteerd.

Geluid is een belangrijke factor in of mensen zich ergens prettig voelen, maar wordt vaak niet meegenomen in het ontwerp van binnen- en buitenruimtes, of alleen negatief, doordat er grenzen aan gesteld worden om geluidsoverlast te beperken. De in Den Haag wonende Engelse kunstenaar Justin Bennett vertelt tijdens de projectpresentatie over een ervaring die de ambtelijke omgang met geluid illustreert. In een andere stad woonde hij pal naast het gemeentehuis. De airco daarvan maakte zoveel lawaai dat hij er niet van kon slapen. Toen hij contact opnam met de gemeente en ambtenaren bij hem thuis kwamen, hadden die alleen oog voor het aantal decibellen van het geluid en dat bleef ruim onder het toegestane maximum. Het getal, het meetbare, werd belangrijker gevonden dan zijn ervaring van het geluid als niet alleen hinderlijk, maar ingrijpend op zijn leven.

Links: Justin Bennett tijdens de presentatie van Sonic West. Rechts: brievenbus in OBA De Hallen waarin je, als je de buurt kent, een kaart kunt doen waarop je jouw geluid van de buurt omschrijft.

De ervaring van geluid is voor iedereen anders. Wat lawaai is en wat mooi klinkt, daar denken verschillende groepen en ook ieder individu anders over. Voor Bennett is geluid heel veel tegelijkertijd, maar in elk geval niet een nummer. Geluid resoneert niet alleen in de ruimte, maar ook in je geheugen en je verbeelding. Je kunt een geluid in herinnering roepen, een geluid dat je hoort vergelijken met iets wat je eerder hoorde en zelfs denken dat je een geluid hoort dat er helemaal niet is. Ook kun je bedenken wat voor een geluid iets zou kunnen maken. Of wat voor geluid bij iemand past.

Dat laatste werd me twee jaar geleden gevraagd door een vriendin. Zij zou deelnemen aan een studieweek performancekunst en zich aan het begin daarvan moeten voorstellen met een geluid. Omdat ze dat een lastige opdracht vond, vroeg ze aan verschillende mensen welk geluid ze bij haar vonden passen. Ik dacht aan wapperend doek in de wind. Ze kreeg ook heel andere geluiden als reactie, geen waarbij zij zich niets kon voorstellen. Intussen had ze zelf ook een beeld gevormd van een geluid. Hoewel ze dit geluid kan horen, kan ze het tot op heden niet thuisbrengen. Het lijkt op het geluid van kruiend ijs, maar toch niet helemaal. Als ik een geluid bij mezelf probeer te bedenken, kom ik er niet zo snel uit. Misschien een rustig, gestaag geluid vermengd met korte, opvallende interrupties. Een zacht krakende detector die af en toe uitslaat?

De perceptie van geluid kan heel persoonlijk zijn, maar geluid kan ook mensen verbinden. Michiel Huijsman noemde het in zijn deel van de presentatie een ontmoeting. Geluid brengt meer dan de lucht in beweging. Volgens Justin Bennett speelt geluid voor veel mensen alleen een negatieve rol. Het is te hard, of juist te zacht. En dat terwijl het een groot effect heeft op hoe we ons voelen. Het kan zorgen voor een prettig gevoel of juist voor stress. Daarom zou het een grotere rol moeten spelen in stadsplanning en woningbeleid. En dan niet van bovenaf, door buitenstaanders, maar vanuit de ervaringen van bewoners. Beleidsmakers zijn vaak bang om bewoners over geluid in hun buurt te spreken, uit angst voor ‘geluidsrellen’, weerstand en protest, waarvan ze hopen dat het uitblijft als je het onbesproken laat. Een onterechte angst, omdat een gesprek hierover tot meer betrokkenheid leidt bij de buurt.

Opzet van het project

Het project speelt zich op drie plekken af: buiten op straat, online en in de Openbare Bibliotheek De Hallen. De bij het project betrokken kunstenaars gaan samen met de bewoners geluiden en verhalen verzamelen in maaksessies en een-op-een contacten met lokale initiatieven en individuele buurtbewoners. Ook komt er een app waarmee bewoners zelf geluiden kunnen opnemen en uploaden. Op een interactieve kaart worden de geluiden weergegeven, gekoppeld aan de specifieke locaties waar ze zijn opgenomen. Iedereen die bijdraagt, wordt aangemoedigd ook erbij te vermelden wat het geluid voor hem of haar betekent. Zo moet het niet slechts een verzameling geluiden worden, maar inzicht geven in de verschillende ervaringen van geluid in de buurt. De kunstenaars putten ook uit die verzameling om composities te maken. Die composities en de door buurtbewoners opgenomen geluiden krijgen een plek in een interactief kunstwerk, een luistermeubel dat je vanaf september 2017 in de bibliotheek kunt bezoeken.

Klik om te vergroten

klik op de afbeelding voor een vergroting in een apart tabblad

Geluidskunstenaars Donia Jourabchi en Taufan ter Weel hebben ervoor gekozen om een focus te leggen op stedelijke ontwikkeling en gentrificatie. De ambitie is om in volgende jaren andere kunstenaars uit te nodigen, die steeds een ander zwaartepunt kiezen. De huidige kunstenaars staan nog aan het begin van het project, maar ze lieten in de presentatie wel alvast een aantal opgenomen geluiden horen. Eerst zoemende en piepende geluiden, een tram, van binnenuit, tram 7 zo blijkt als de volgende halte wordt omgeroepen. Een vrouw zegt over de buurt “Wat je ziet belooft veel, meer dan dat je hoort.” Volgens haar zie je in cafés witte jongeren praten. Ze mist ouderen, verschillende culturen. Dan zingt een man ‘Oh, Waterlooplein’. Aan het eind van de presentatie een ander audiofragment: een man vertelt dat de Da Costakade waar hij op uitkijkt vanaf zijn balkon een klankkast is. Je hoort daar luid de ganzen. Tijdens een rookpauze hoorde hij een grasparkiet tegen de ganzen ingaan. Hij zegt: “De grasparkieten zijn de nieuwe yuppen van de dierenwereld.” Dan een hummende man. Zijn hummen loopt over in een Donald Duck imitatie, de imitatie in een gefingeerd gesprek.

Bij het horen van de audio vroeg ik me af: die vrouw die diversiteit in de buurt mist en die man met zijn grasparkieten, zijn die specifiek gevraagd naar de gentrificatie van de Kinkerbuurt? Of was het een meer open vraag naar hoe het geluid van de buurt volgens hen veranderd is? Deze vragen kunnen heel verschillende antwoorden opleveren. Is het niet interessanter om op basis van de groeiende collectie geluiden en verhalen later in het project een conclusie te trekken over de ontwikkeling van de buurt in plaats van expliciet naar gentrificatie te vragen? Kan ik de gentrificatie in de buurt horen?

Hoe klinkt de Kinkerbuurt eigenlijk voor mij? Ik woon er niet, maar kom er regelmatig. Dan luister ik vaak niet eens bewust, laat staan dat ik de geluiden analyseer. Meestal luister ik instrumenteel. Om te horen of er verkeer aankomt voordat ik de Kinkerstraat oversteek. Om te horen of ik degene ben die op de Ten Katemarkt wordt aangesproken of iemand anders in mijn buurt. Maar vorige zomer, op World Listening Day, liep ik met Soundtrackcity en componiste Anne Wellmer een geluidswandeling door de buurt. We bewogen ons met een groep langs een vooraf uitgestippelde route. Zonder koptelefoons, zonder vooraf opgenomen soundtrack, zwijgend, om zo beter te kunnen luisteren naar de geluiden van de stad. Aan het begin, op een bruggetje in de Kinkerstraat, hoorde ik in eerste instantie een constant geruis van verkeer, vogels in de gracht, dan pratende voorbijgangers, waarbij ik onwillekeurig luisterde naar wat ze zeiden. Dan, nog steeds op de brug, wat meer aandacht voor andere geluiden. IJsblokjes in een café frappé, van iemand in het zonnetje. In beweging gebracht en hoorbaar gemaakt door een rietje. Daarna, inmiddels zelf in beweging, het rammelen van de kettingkast van een op de straatklinkers voorbij komende fietser, het geluid van een metalen kettingslot waarmee een fiets vastgezet wordt. Later een symfonie van brekend glas in een glasbak, het doffe geluid van een kaatsende voetbal, zoemende koel- en afzuiginstallaties en onverwachtse stilte.

Wat me vooral is bijgebleven, is dat het geluid steeds veranderde bij het bewegen van plek naar plek. Van geraas naar stilte, van een dominantie van door mensen geproduceerde geluiden naar die door machines of juist dieren. Heb ik ook gentrificatie gehoord? Een café frappé kun je als veryupping zien. Maar had ik ook café frappé gehoord als ik het niet gezien had? Ik denk het niet. Afgaand op het geluid alleen had het ook een grote beker cola met ijsblokjes van McDonalds kunnen zijn. En de gesprekken dan? Het is te lang geleden om me die te herinneren, maar je kunt er vast veel aanwijzingen voor veryupping in vinden. Het roept bij mij de vraag op: zou je gentrificatie ook kunnen horen zonder beeld en zonder gesproken taal? Ik ben benieuwd naar het antwoord van geluidskunstenaars Donia Jourabchi en Taufan ter Weel.

// Sonic West is een samenwerking tussen OBA Amsterdam en Soundtrackcity en heeft meerdere begunstigers. Meer informatie over het project en hoe je er zelf een bijdrage aan kunt leveren, vind je op de projectsite. Je abonneren op de nieuwsbrief kan hier. De foto bovenaan dit bericht is gemaakt door Michiel Landeweerd. //

Verder luisteren:

– De Amsterdamse geluidswandeling Steenklank van Sountrackcity haalde eerder het lijstje met mijn favoriete audiotours en geluidskunst van 2014. Je kunt de wandeling langs architectuur van de Amsterdamse School in de Diamantbuurt nog steeds lopen, individueel via de Soundtrackcity App voor iPhone of Android, en af en toe ook als groepswandeling. Houd voor deze en andere wandelingen de nieuwspagina van de Soundtrackcity website in de gaten.
– Vorig jaar luisterde ik ook naar de geluiden van een andere stad, Kortrijk, op aanwijzing van de Japanse geluidskunstpionier Akio Suzuki. Meer over mijn ervaring van de door hem uitgezette geluidswandeling Oto-date vind je in mijn luisterbericht over de Klinkende Stad.
– Radiomaker Maartje Duin maakte vorige jaar de radiodocumentaire De moord en brand buurt, over veryupping van de buurt waarin ze zelf een huis had gekocht: de Spaarndammerbuurt in Amsterdam (duur: 38 minuten).
Radiocollege Amsterdam Leeft over ‘Gentrification’ uit 2014 (duur: 56 minuten). Hierin gaan studenten bestuurskunde aan de UvA in gesprek met Wouter Veldhuis en Cody Hochstenbach (beide onderzoeker) en Frans Ondunk (voorzitter van de Huurdersvereniging Oost) over gentrificatie in Amsterdam.

Verder lezen:

– Else Lenselink maakte vorig jaar een serie over de gentrificatie van de Kinkerbuurt voor het Parool onder de titel Groeten uit de Kinkerbuurt.

Advertenties